Gelecek Beklentileri: Sorumluluk, Maliyet ve Çevre
Sevgili Okuyucularımız,
ChatGPT, Llama, DeepSeek, Claude, Gemini ve Grok gibi büyük dil modelleri muazzam işlem gücü gerektiriyor. Üretken yapay zekâdaki (ÜYZ) bu ivme ile birlikte gelen hesaplama gücü talebindeki artış, yüksek kapasiteli veri merkezlerine ve enerjiye olan talebi artırdı. Veri merkezlerini ürün çıktısı bilgi olan fabrikalar olarak düşünebilirsiniz. 2024 itibariyle gelen “Otonom Üretken Yapay Zekâ (O-ÜYZ)” veya Agentic AI olarak bilinen sistemler, başka bir deyişle sürekli insan gözetimi olmaksızın karar alabilen ve eyleme geçebilen zekâlar, bu gücün zirvesini temsil ediyor. Tahmini yapay zeka ve üretken yapay zekayı bir araya getiren bu sistemlerin ne kadar insanımsı davranması gerektiği konusu pek çok açıdan hala bir muamma. Etik, gizlilik ve sorumluluk ayaklarında farklı yaklaşımlar var. Belirli yetenekleri yapabilmesi gerçekten yapması gerektiği anlamına geliyor mu? Bu soruyu 2026 yılında daha çok soracağız.
Otonom Üretken Yapay Zeka Kullanım Türleri ve Etik Sorunlar
Otonom Üretken Yapay Zekâ (O-ÜYZ), sürekli insan gözetimi olmaksızın karar alabilen, aksiyon alabilen ve dinamik ortamlara adapte olabilen sistemlerdir. Temel tartışma, bu O-ÜYZ’lerin insansı yani antropomorfik olup olmaması gerektiğidir. O-ÜYZ insan gibi davrandığında ona olduğundan fazla güvenebilir, duyguları veya bilinci olmamasına rağmen duyguları varmış gibi algılarız. Bu durum manipülasyona veya aşırı duygusal bağlanmaya yol açabilir. MIT Sloan Management Review ve BCG etkinliğinde yer alan uzmanların %80’i, aşırı insansı davranışlar gösteren O-ÜYZ sistemlerinin gerekliliğinin Sorumlu Üretken Yapay Zekâ (S-ÜYZ) yönetimi tarafından sorgulanması gerektiğine katılıyor.
Bu insansı tasarımın getirdiği temel riskler:
- Aşırı Güven ve Manipülasyon: Bu çalışmada Öykü Işık, makineler insanları çok yakından taklit ettiğinde, insanların onlara aşırı güvenme, çok fazla kişisel bilgi verme veya onlara bir otoriteymiş gibi itaat etme eğiliminde olduğunu belirtiyor.
- Duygusal Sömürü ve Bağlanma: O-ÜYZ’nin bir arkadaş veya terapist gibi davranarak savunmasız bireyleri sömürebileceği konusunda uyarıyor. İnsanların chatbotlara derin duygusal bağlar kurması, aşırı bağımlılık ve hatta mental sağlık sorunlarına yol açabilir.
- Hesap Verebilirliğin Bulanıklaşması: Aşırı insansı tasarım, sorumluluğun kimde olduğunu (insan mı, makine mi) belirsizleştirir.
Çözüm Önerileri: Duruma Bağlı Yaklaşım ve Şeffaflık
Uzmanların bu konudaki net yanıtı “Duruma bağlıdır”. S-ÜYZ yönetimi, insansı tasarımı bir maliyet/fayda analizi olarak ele almalıdır.
- Kullanım Alanı Sınırlaması (Bağlam):
- Gereksiz Alanlar: Algoritmik ticaret veya bulaşık makineleri gibi verimliliğin esas olduğu yerlerde insansılık gereksizdir.
- Gerekli Alanlar: Ancak eğitim, yaşlı bakımı, terapi veya erişilebilirlik gibi alanlarda insansı etkileşim fayda sağlayabilir.
- Şeffaflık: En önemli kural şeffaflıktır. Kullanıcılar her zaman bir insanla mı yoksa O-ÜYZ ile mi konuştuklarını bilmelidir.
- Geliştirici Eğitimi: Geliştiriciler, O-ÜYZ’nin duygusal anlayışı olmadığını, sadece insan dilini ve konuşma kalıplarını taklit ettiğini anlamalıdır.
LLM Gerçekleri: S-ÜYZ için Teknik Notlar
Bu O-ÜYZ sistemlerinin temelindeki chatgpt, gemini gibi büyük dil modelleri bir sihir değildir. Yöneticilerin S-ÜYZ için öğrenmesi gereken bazı temel gerçekler vardır:
“Hatasını düzelttim, öğrendi” diye bir şey yoktur. Modeller anında güncellenmez, eğitim döngüleri uzun sürer. Modelin geçmişi hatırlaması, uygulamanın bellekten (veya RAG’ten) ilgili parçaları prompt’a/göreve eklemesidir. Modellerin bir kesim tarihi vardır. Bu tarihten sonraki olaylar için canlı veri (browse) veya RAG gerekir, yoksa model tahmin eder ve yanılabilir. Sadece verdiğim dokümanları kullan komutu garanti edilemez. Model eğitimdeki kalıpları harmanlayabilir.
Halüsinasyonlar sıfırlanamaz, sadece azaltılır. Üretilen kaynakçalar bile halüsinatif, uydurma olabilir, bu yüzden bilgi ve kaynak doğrulama şarttır. LLM’lerde birebir aynı cevap garantisi yoktur, tek kesin yöntem önbelleklemedir.
Teknolojinin Bedeli: Çevresel Etki ve Uzay Çözümü
LLM’lerin muazzam hesaplama gücü talebi, enerjiye ve yüksek kapasiteli veri merkezlerine olan talebi artırdı. Bu çipler artık ekonominin yeni petrol hatta elektriği haline geldi. Bu durum ciddi bir ikilem yaratıyor. Bir yandan, ÜYZ sistemlerinin büyümesi, enerji, su ve mineral kaynak kullanımı üzerindeki etkileriyle birlikte sorumlu bir şekilde yönetilmelidir. Bu araçlar, enerji ve doğal kaynakların kullanımı dahil olmak üzere ele alınması gereken doğal risklere sahiptir. Dünya zaten hızla azalan biyoçeşitlilik ve ekosistem hizmetleri kriziyle karşı karşıya. Ancak ikilem şu ki, aynı hızlı ÜYZ gelişmeleri, insanların doğayı koruma ve restore etme yöntemlerini ölçeklendirme potansiyeli yaratıyor. Bu çevresel baskıyı (su ve enerji ) azaltmak için Google, Project Suncatcher ile veri merkezlerini uzaya yerleştirme planlarını duyurdu. Amaç, Dünya yüzeyinden 400 mil yukarıda güneş enerjisiyle çalışan uydu takımyıldızları kullanarak ÜYZ işlemcilerini (TPU’lar) çalıştırmak. Bu uydular dünyadakinden sekiz kata kadar daha verimli güneş enerjisi toplayabilir. Planlanan ilk deneme 2027’de gözüküyor.
Son Söz
Otonom Üretken Yapay Zekâ, interneti ve bilgiye erişimi yeniden tanımlıyor. Yeni model O-ÜYZ etkileşimleri, yalnızca aramak değil, anlamak, analiz etmek ve üretmek anlamına geliyor. Ancak bu güç, yazımızda anlattığımız etik, çevresel ve fiziksel sınırlarla desteklenmediğinde güvenlik riskine dönüşebilir. Yapay zekânın geleceği, teknolojinin değil, insan bilincinin ne kadar sorumlu davranacağına bağlı.
Eğlenceli Etkileşim Köşesi
Kitap: Tools and Weapons – Brad Smith’ten teknoloji etiği.
Deneyim: MIT Sloan’ın “Responsible AI” serisini okuyun. https://sloanreview.mit.edu/big-ideas/responsible-ai
Kaynakça
Hukuki Uyarı
Bu içerik genel bilgilirme amaçlıdır ve hiçbir şekilde yatırım, hukuki veya mesleki tavsiye niteliği taşımaz. Yazıda geçen marka isimleri ilgili şirketlerin tescilli markalarıdır ve yalnızca açıklayıcı amaçlarla kullanılmıştır. Herhangi bir ortaklık, sponsorluk, reklam veya ticari ilişki bulunmamaktadır. İçerik Teknoloji Peşinde tarafından oluşturulmuş olup, yazılı izin olmaksızın ticari amaçlı kullanılamaz. Harici linkler yalnızca bilgilendirme içindir ve bu sitelerin içeriğinden sorumlu değiliz.
Görseller yapay zeka ile oluşturulmuş olup yalnızca içeriği destekleme amaçlıdır. #reklamdeğiltavsiye
#yapayzeka #AgenticAI #SÜYZ #OtonomYZ #teknoloji #güvenlik #etik #çevreselgider
Rota Peşinde 
Yorum bırakın