Sevgili Okuyucularımız,

Üretken yapay zeka (ÜYZ) sadece iş yaşamında değil, aile, okul sistemi ve çocukların hayatında da yerini aldı. Türkiye’de yürürlüğe giren Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, bilgiye ulaşan değil bilgiyi yeniden üreten bireyler yetiştirmeyi hedefliyor. Bu dönüşümde ÜYZ, yalnızca bir teknoloji olmayacak. ÜYZ ile eğitim alanında merak etme, düşünme, değer ve proje üretme becerilerinin geliştirilmesi hedefleniyor.

Bugün artık ailelerin ve öğretmenlerin önünde yepyeni bir soru var.  Çocuğumla veya öğrencilerimle birlikte yapay zekâyı üretken, etik ve yaratıcı biçimde nasıl kullanabilirim? Bu soruya cevap ararken önceliklendirmemiz gereken üç konuya dikkat etmeliyiz. Çocuğumun okulu hangi ÜYZ sistemini kullanıyor, kullanım süreçleri, kuralları nedir? Okul yönetiminden sistemin nasıl çalıştığını, sonuçlara ve cevaplara nasıl ulaştığını hangi alt yapıyı ve koruma mekanizmalarını kullandığını, çocuğun mahremiyetinin nasıl korunduğu, sistemin şeffaflığı hakkında bilgi isteyin. Bu konuda siz ne kadar bilmek isterseniz, o kadar bilgi sahibi olacaksınız. Sizin anne-baba ve öğretmen olarak göstereceğiniz çabanız ve özeniniz çocukların kullanımını şekillendirecek. ÜYZ sistemleri kara kutu gibi çalışıyor sorduğunuz sorulara nasıl cevap ürettiği neden o cevabı verdiği şeffaf şekilde gösterilmeli. Cam gibi şeffaf bir yapıda ÜYZ sisteminin nasıl çalıştığı, koruma kalkanlarının nasıl konumlandığı ve en önemlisi bilgilerin dışarı sızmayacağı açıklanmalı. Kullanımı, etik kurallar hakkında öğretmenlere, velilere ve çocuklara mutlaka eğitim verilmesi konusunda da ısrarcı olun.

Şimdi evde neler yapabiliriz sorusuna kısa başlıklar altında örnek uygulamalar hazırladım, hadi birlikte inceleyelim. ÜYZ evimizde ve okulda nasıl faydalı bir araca dönüşür adım adım keşfedelim.


1. Oyun Tabanlı Kodlama: Düşünmeyi Öğreten Oyunlar

Türkiye’de birçok okulda Replit, Cognimates, Code.org ve Scratch platformları üzerinden oyun tabanlı kodlama etkinlikleri yapılıyor. Bu araçlar yalnızca programlama becerisi değil, probleme farklı açılardan bakma ve hata yapmaktan korkmamayı öğretiyor.

Bu programlardan uygun gördüğünüzü seçip evde çalışabilirsiniz. Evde uygulama örneği olarak:
– Çocuğunuzla birlikte “Dünyayı Anlamaya Çalışan Robot” isimli bir mini oyun tasarlayın.
– Kâğıt üzerinde hikâyeyi çizin, karakteri belirleyin. Robot renkleri, sesleri ayırt etmeli, cevap vermeli, sarı, kırmızı ve mavi renklerini, kuş, kedi, köpek seslerini yazılı ve sesli ayırt edip, bu kırmızı mu sorusuna cevap verebilir.
– Scratch’te hareketleri ekleyin, diyalogları ChatGPT, Claude, Gemini, Copilot veya  kullandığınız bir ÜYZ aracı yardımıyla yazın.

Bu süreç, yazılım öğreniminden çok daha fazlasını kazandırır. Tahmin yürütme, sıralama ve sorumluluk bilinci (ne yaparsam ne olur) ile adım adım etkinliği ilerletin. Her bir süreçte direk cevabı vermekten kaçınarak neden sonuç ve mantık örüntüleri ile ilerlenilmesi asıl etkiyi yaratacaktır.

2. Üretimi Paylaşarak Öğrenmek

Maarif Modeli’nin birlikte üretim anlayışı, dijital ortamlarda paylaşım kültürüyle hayat buluyor. Scratch veya MEB’in EBA Kodlama platformunda öğrenciler, birbirlerinin oyunlarını geliştiriyor, değiştiriyor ve paylaşıyor.

Evde uygulama:
Bir oyunu açın, çocuğunuzla karakterleri değiştirin.
Oyun sonunda “Kaynak: Teknoloji Rotaları projesinden ilham alınmıştır” etiketi ekleyin.
Bu küçük alışkanlık, fikrî mülkiyet bilinci ve açık kaynak etiği kazandırır. Fikri mülkiyet haklarının ÜYZ ile silikleşmeye başladığı bu dönemde kaynak göstermek temeli sağlam tuğlalar ile örmeyi destekleyecek.

3. Görselleştirme ve Hikâye Anlatımı

Türkiye’deki ortaokullarda, öğrencilerin bilimsel veya tarihsel kavramları anlamlandırması için AI tabanlı görselleştirme araçları (Flux, Midjourney, Gemini) kullanılmaya başlandı. Bu sayede çocuklar, bir su döngüsünü, fotosentezi veya tarihsel bir olayı kısa filmlere dönüştürüyor.

Evde çalışmak için güzel bir Uygulama örneğini aşağıda örnekliyorum.
Çocuğunuzla “Güneş enerjisinin yolculuğu” veya “Ağaç tohumunun yaşam döngüsü” temalı bir video hazırlayın.
ÜYZ aracına şu komutu verin: “Bir çocuğun gözünden (10 yaşındaki bir çocuğun) güneş enerjisinin nasıl elektriğe dönüştüğünü anlatan kısa film oluştur.”

4. Müzikle Öğrenmek

Türkiye’de bazı okullarda, yapay zekâ müzik araçları (Suno AI, vb) kullanılarak kavram öğretimi destekleniyor. Öğrenciler ders konularını ezberlemek yerine, ritimle öğreniyor.

Evde denemek için bir uygulama örneği:
Birlikte Elementler Rap’i yapın, youtube’da birkaç örneğini izlemiştim.
– ChatGPT’ye “Hidrojen ve Oksijenle” veya “Helyum ve Argon” ilgili 2 dize yazdırın.
– Suno’ya ritim ekletin. Ekleme yapılacak enstrümanlara çocuklar karar verebilir.
– Videoyu çocuğunuz söylesin, siz kaydedin. Elementleri kendi ritminde öğrensin.

5. Etik Düşünme ve ÜYZ Doğru Kullanımı

MEB’in Değer Temelli Öğretim yaklaşımı, teknoloji kullanımında da rehberdir. Çocuklara şu üç temel refleks kazandırılmalıdır. Bunlar; kaynak belirtmek, izinsiz paylaşmamak, veriyi temiz kullanmak.

Evde uygulama:
Ailece bir “AI Kuralları Panosu” hazırlayın. Buzdolabı panoları hatırlatma dışında da pek çok konuda işe yarıyor.
– Ürettiğimi doğrularım.
– Görsel paylaşırsam izin isterim.
– Yanlış bilgiyi güvenli kaynaklara bakarak düzeltirim.

Aile Etkinliği Örneği: Dijital Arma Projesi

Ailenizle birlikte yaratıcı bir proje yapın:
– ChatGPT veya Copilot: Aile mottosu yazın (“Birlikte öğren, birlikte üret”, “Küçüklere sevgi, büyüklere saygı”).
– Gemini, Copilot veya Canva: Görsel tasarlayın.
– Suno AI: Aile marşınızı oluşturun. Enstrümanları siz seçin.
– Sora, Canva veya Veo: Hepsini birleştirip kısa film yapın.

Dilerseniz bu çıktıları sosyal medya (Aile sayfası, okul grubu) veya okul-etkinlik panosunda paylaşabilirsiniz. Aile bireyleri film gösteriminden sonra “Ne öğrendim?”, “Neyi farklı yapardım?” gibi sorulara birlikte cevap vererek değerlendirme yapabilir.

ÜYZ artık yalnızca üretim değil, düşünme biçimimizi de yeniden şekillendiriyor. Çocuklar sezgisel olarak “ya şöyle olsaydı?” diye sorduğunda, bilimde ilerlemenin yolunu açabilirler. Farklı düşünmek farklı deneyimler ile mümkün. Ailelerin bu sürece aktif katılımı, ÜYZ okuryazarlığını etik farkındalıkla birleştiren yeni bir öğrenme modelini mümkün kılıyor.

Birlikte düşünen aileler, geleceğin en güçlü dijital vatandaşlarıdır.

Kaynaklar:

Oyun tabanlı kodlama konusunda okuma: https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/3441863
Dijital arma için okuma kaynakları: https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/about/directorates/EDU/OECD-Education-Brochure.pdf ve https://www.oecd.org/en/about/directorates/directorate-for-education-and-skills.html
Kaynak vermek konusunda okuma: https://edtechturkiye.com/dijital-egitim-uretiminde-kullanilabilecek-100-yapay-zeka-destekli-uygulama

Görselleştirme için okuma: https://yegitek.meb.gov.tr/www/genel-mudurlugumuz-tarafindan-gelistirilen-cevrimici-egitimler/icerik/3421  

Maarif Eğitim Modeli: https://tymm.meb.gov.tr/

Müzik ve diğer uygulamaların listesi için kaynak linki: https://edtechturkiye.com/dijital-egitim-uretiminde-kullanilabilecek-100-yapay-zeka-destekli-uygulama

Hukuki Uyarı

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve hiçbir şekilde hukuki, yatırım veya mesleki tavsiye niteliği taşımaz. Yazıda geçen marka isimleri ilgili şirketlerin tescilli markalarıdır ve yalnızca açıklayıcı amaçlarla kullanılmıştır. Herhangi bir sponsorluk, ortaklık veya ticari ilişki bulunmamaktadır. İçerik Rota Peşinde tarafından hazırlanmıştır; yazılı izin olmaksızın ticari amaçla kullanılamaz. Harici bağlantılar yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; içeriklerinden sorumluluk kabul edilmez.

Görseller üretken yapay zekâ (ÜYZ) ile oluşturulmuştur.

#üyz #YZokuryazarlığı #yapayzeka #etikaile #ailelerleÜYZ #reklamdeğil #tavsiye #reklam değildir